Khi một người thân ốm lâu ngày, người được hỏi thăm là người bệnh; người đang chăm, thường là vợ, chồng, con gái, con dâu, thì hiếm khi được ai hỏi han. Một bó hoa nhỏ dành riêng cho người chăm, kèm một câu ghi nhận và một việc giúp cụ thể, là cách cho họ biết sự vất vả của họ có người thấy.
Chăm người ốm dài ngày, ở viện hay ở nhà, là việc kéo dài hàng tháng, có khi hàng năm: thức đêm, lo thuốc, lo tiền, lo việc nhà, lo cả cảm xúc của người bệnh. Người chăm dần quên mất mình. Bài này bàn cách tặng hoa cho họ sao cho đúng lúc, chọn gì, nói gì, và vì sao việc giúp đi kèm quan trọng hơn bó hoa.
Hoa vào phòng bệnh và hoa mừng người bệnh xuất viện có bài riêng; ở đây chỉ nói về người đang đứng cạnh giường bệnh.
Người chăm bệnh: người ở giữa mà ít ai hỏi
Hình ảnh quen thuộc ở các hành lang bệnh viện: người nhà ngủ trên chiếu trải dưới gầm giường, ăn vội hộp cơm, tranh thủ chợp mắt trên ghế. Ở nhà, cảnh ấy kín hơn nhưng không nhẹ hơn: ngày làm việc, tối về thay ca, đêm dậy mấy lần lật người, lau rửa, cho uống thuốc. Khách tới thăm hỏi người bệnh "hôm nay đỡ chưa", rồi quay sang người chăm dặn "cố lên nhé", và về.
Câu "cố lên nhé" thường xuất phát từ ý tốt, nhưng với người chăm đã cố quá sức nhiều tháng, nó nghe như thêm một yêu cầu. Điều họ ít được nghe là: "Mình thấy bạn đã làm rất nhiều." Một câu ghi nhận, không kèm yêu cầu nào, có sức nặng lạ thường với người đang gồng gánh.
Người chăm cũng thường tự thấy có lỗi khi nghĩ đến bản thân. Mua một ly cà phê ngon, ngủ một giấc trọn, đi cắt tóc, tất cả có vẻ ích kỷ khi người thân đang nằm đó. Một bó hoa dành riêng cho họ, không phải cho phòng bệnh, là cách nói rằng họ cũng xứng đáng được chăm sóc.
Bó hoa vì vậy mang thông điệp rất rõ: "Cái này cho bạn, không phải cho người bệnh." Nói thành lời câu đó khi trao, nếu không người chăm sẽ theo phản xạ mang bó hoa đặt cạnh giường bệnh.
Tặng ở đâu và tặng gì
Hoàn cảnh chăm bệnh khác nhau quyết định hình thức bó hoa. Bảng dưới gợi ý theo nơi người chăm đang ở nhiều nhất.
| Hoàn cảnh | Hình thức hợp | Vì sao | Tránh |
|---|---|---|---|
| Đang trực ở bệnh viện | Một cành nhỏ trong cốc giấy, hoặc hẹn trao khi họ về nhà tắm rửa | Phòng bệnh có quy định riêng, chỗ để đồ rất chật | Bó to, giỏ hoa phải xếp dưới gầm giường |
| Chăm người bệnh ở nhà | Bình nhỏ đặt ở chỗ riêng của người chăm: bàn bếp, góc làm việc | Tách khỏi không gian chăm bệnh, là góc của riêng họ | Đặt trong phòng người bệnh, như thể vẫn là hoa thăm ốm |
| Chăm từ xa, hay phải đi lại giữa hai nơi | Chậu cây nhỏ ít tưới, hoặc hoa gửi tới nhà riêng | Người chăm ít ở nhà, không thay nước kịp | Hoa cắt cần chăm hằng ngày |
| Sau khi người bệnh qua khỏi giai đoạn nguy hiểm | Bó nhỏ tông sáng, kèm lời ghi nhận | Lúc người chăm vừa thở phào, dễ đón nhận nhất | Chờ tới khi người bệnh khoẻ hẳn mới tặng |
Nếu người bệnh đã mất sau thời gian dài chăm sóc, đó là lúc của hoa chia buồn và phép tắc riêng; bài này không bàn tình huống ấy. Nhưng nhiều tuần sau tang lễ, khi mọi người đã thôi hỏi han, một lời hỏi thăm riêng người đã chăm vẫn có ý nghĩa.
Chọn hoa cho người đang mệt
Không cần chăm. Người chăm bệnh không còn sức thay nước cho thêm một thứ nữa. Hoa cắm sẵn trong lọ có nước đủ vài ngày, hoa bền như cúc, cẩm chướng, hoặc một chậu cây chịu được quên tưới là lựa chọn đỡ việc nhất. Nếu tới thăm thường xuyên, người tặng có thể tự nhận việc thay nước, thay bó mới, để bình hoa luôn tươi mà người chăm không phải bận tâm.
Nhỏ, đặt được ở góc riêng. Bó hoa dành cho người chăm nên vừa một góc bàn bếp, bậu cửa sổ chỗ họ hay đứng pha sữa, nấu cháo. Đó là nơi họ nhìn thấy nhiều nhất trong ngày, ngoài giường bệnh.
Tông ấm, dễ chịu. Vàng, cam nhạt, hồng phấn tạo cảm giác ấm mà không ồn. Tránh tông trắng toàn bộ, nhiều người chăm bệnh nhạy cảm với màu gợi không khí tang.
Ít hương. Người chăm bệnh hay mất ngủ, dễ nhức đầu. Nhà có người bệnh thường đã có mùi thuốc, mùi dầu gió; thêm hương hoa nồng dễ làm không khí ngột ngạt.
Hoặc là loài họ thích từ trước. Một người chăm bệnh lâu ngày dần quên mình từng thích gì. Mang đúng loài hoa họ thích ngày trước là cách nhắc rằng con người họ, ngoài vai người chăm, vẫn được nhớ.
Nói gì khi trao, và đừng nói gì
Câu tốt cho người chăm bệnh có hai phần: ghi nhận và không đòi hỏi. Ví dụ: "Bó này cho chị, không phải cho anh ấy. Mấy tháng nay chị vất vả quá." "Em biết con làm nhiều lắm, mẹ ốm thế mà nhà vẫn gọn gàng. Cắm cái này ở bếp nhé." "Không cần trả lời, mình chỉ muốn cậu biết mình thấy hết."
Những câu nên tránh: "Cố lên" và các biến thể của nó, vì người chăm đã cố quá mức. "Phải giữ sức khoẻ nhé, ngã ra thì ai chăm", vì nó biến lời quan tâm thành lời nhắc trách nhiệm. "Sao không thuê người?", vì nó phán xét quyết định của gia đình mà người ngoài không biết hết. "Mình mà là bạn thì...", vì không ai thực sự ở trong hoàn cảnh của người khác.
Đừng biến cuộc nói chuyện thành bản tin về bệnh. Người chăm đã phải kể đi kể lại tình trạng người bệnh cho hàng chục người hỏi. Nếu họ muốn kể, nghe. Nếu không, hỏi chuyện của chính họ: dạo này ngủ được không, ăn uống thế nào, có ai đỡ không.
Trao riêng, không trước mặt người bệnh nếu được. Người bệnh có khi mặc cảm vì mình là gánh nặng; thấy người chăm được tặng hoa "vì vất vả chăm mình" có thể làm họ buồn thêm. Một lúc ở bếp, ở hành lang, ở cổng là đủ.
Việc giúp cụ thể đi kèm bó hoa
Bó hoa là lời, việc giúp mới là hành động. Câu "cần gì cứ gọi" ít khi được gọi, vì người chăm ngại làm phiền. Đề nghị một việc cụ thể, có giờ, có ngày, dễ được nhận hơn nhiều:
- Thay ca trông người bệnh một buổi để người chăm đi tắm, ngủ, cắt tóc, gặp bạn.
- Nấu sẵn vài bữa, mang tới đúng giờ cơm, đựng trong hộp không cần trả lại.
- Đưa đón con của người chăm đi học vài hôm trong tuần.
- Đi chợ, mua thuốc theo danh sách, xếp hàng làm giấy tờ ở bệnh viện.
- Dọn nhà, giặt đồ một buổi cuối tuần.
- Đơn giản là ngồi cạnh người chăm một buổi tối, không làm gì, để họ có người nói chuyện.
- Ngồi nghe người chăm kể chuyện không liên quan gì tới bệnh: phim đang xem dở, chuyện công việc, chuyện con cái. Được nói về thứ khác giúp họ nhớ mình còn một cuộc sống ngoài vai người chăm.
Nhóm bạn bè, họ hàng có thể chia lịch giúp, mỗi người một việc một tuần, để sự giúp đỡ kéo dài thay vì dồn hết vào tuần đầu rồi thưa dần. Bệnh dài ngày cần sự giúp dài ngày.
Khi chính mình là người đang chăm
Nếu bạn đang đọc bài này vì chính mình là người chăm người thân ốm lâu ngày, có một điều đáng nói thẳng: bạn được phép mua hoa cho mình. Không cần đợi ai nhận ra. Một bó cúc nhỏ trên bàn bếp, nơi bạn đứng hâm cháo mỗi tối, không lấy đi gì của người bệnh, nhưng cho bạn một điểm sáng nhỏ giữa những ngày giống hệt nhau.
Người chăm bệnh hay rơi vào vòng: mọi việc đều cho người bệnh, mọi thời gian đều dành cho người bệnh, mọi tiền bạc đều ưu tiên người bệnh. Vòng ấy nghe có vẻ là yêu thương, nhưng kéo dài thì người chăm cạn sức, và khi người chăm cạn sức thì người bệnh cũng chịu thiệt. Những việc nhỏ để giữ sức cho mình, như ngủ đủ khi có người thay, ăn một bữa tử tế, ngồi yên mười phút với ly trà cạnh bình hoa, là một phần của việc chăm sóc người bệnh, không phải thứ đối lập với nó.
Bạn cũng được phép nói ra mình cần giúp. Nhắn cho anh chị em, bạn bè một việc cụ thể: thứ Bảy này ai trông bố được ba tiếng không. Người quanh bạn thường muốn giúp mà không biết giúp gì; một yêu cầu rõ ràng làm họ nhẹ nhõm hơn là phiền.
Và nếu bạn thấy mình đã kiệt sức, mất ngủ triền miên, khóc không lý do, hoặc nghĩ tới những điều tối tăm, đó không phải lúc tự gồng tiếp. Nói với người thân, đi khám cho chính mình, tìm kênh hỗ trợ chính thức. Chăm được người khác lâu dài cần có người chăm lại mình.
Khi người chăm có dấu hiệu kiệt sức
Chăm người ốm lâu ngày có thể bào mòn sức khoẻ thể chất và tinh thần của người chăm. Những dấu hiệu đáng để ý: mất ngủ kéo dài ngay cả khi có thể ngủ, sụt cân, hay ốm vặt, cáu gắt bất thường, khóc nhiều, thu mình khỏi bạn bè, nói những câu kiểu "không chịu nổi nữa", "giá mà mình biến mất". Các chuyên gia về chăm sóc thường gọi trạng thái này là kiệt sức của người chăm sóc, và nó không phải dấu hiệu của sự yếu đuối.
Khi thấy những dấu hiệu ấy, bó hoa và lời ghi nhận vẫn tốt, nhưng không đủ. Việc cần làm là nói chuyện với những người thân khác trong gia đình để chia lại việc chăm, khuyến khích người chăm đi khám sức khoẻ cho chính mình, và tìm thêm người hỗ trợ: người nhà thay ca, người chăm có nghề, các dịch vụ hỗ trợ người bệnh tại nơi mình ở nếu có.
Nếu người chăm nói tới chuyện làm hại bản thân, hoặc có dấu hiệu nguy hiểm, đừng giữ kín. Báo ngay cho người thân, ở cạnh họ, đưa tới cơ sở y tế hoặc liên hệ kênh hỗ trợ chính thức. Một người chăm bệnh gục ngã không chỉ là nỗi đau của họ mà còn đẩy cả gia đình vào khủng hoảng.
Nói ra những điều này không phải để doạ, mà để thấy rõ vai trò của bó hoa: nó là một lời quan tâm đúng lúc, không phải liều thuốc. Người tặng hoa cho người chăm bệnh tốt nhất là người sau đó vẫn tiếp tục để ý.
Câu hỏi thường gặp
Tặng hoa cho người chăm bệnh có bị coi là vô duyên khi người bệnh đang nặng?
Có thể, nếu trao trước mặt người bệnh hoặc nói không khéo. Trao riêng, nói rõ đây là cho người chăm vì họ đã vất vả, giữ bó thật nhỏ. Nếu người bệnh đang trong giai đoạn rất nặng, một lời hỏi thăm và việc giúp cụ thể có thể hợp hơn bó hoa.
Người chăm từ chối mọi giúp đỡ thì làm sao?
Nhiều người chăm từ chối vì ngại làm phiền hoặc thấy có lỗi khi rời người bệnh. Thay vì hỏi "cần gì không", hãy đề nghị một việc cụ thể kèm thời gian: "Thứ Bảy này mình tới trông ông từ hai đến năm giờ chiều, chị đi nghỉ nhé." Đề nghị rõ ràng dễ được nhận hơn.
Có nên tặng hoa cho người chăm khi họ là con của người bệnh?
Nên. Con cái chăm bố mẹ ốm thường bị coi là đương nhiên, ít ai ghi nhận. Một bó hoa nhỏ kèm câu "mình thấy cậu chăm bác chu đáo quá" có thể là lời công nhận đầu tiên họ nghe sau nhiều tháng. Trao riêng, tránh trước mặt họ hàng đang so bì chuyện ai chăm nhiều ít.
Hoa cho người chăm đang trực ở bệnh viện nên gửi thế nào?
Phòng bệnh chật và có quy định riêng, nên hợp nhất là một cành nhỏ trao tay ở hành lang, hoặc hẹn để hoa ở nhà riêng của người chăm khi họ về tắm rửa. Kèm hộp cơm hoặc thay ca một buổi thì người chăm vui hơn nhiều.
Người chăm bệnh là đồng nghiệp, cơ quan nên làm gì?
Bó hoa nhỏ kèm thiệp chung là cử chỉ tốt, nhưng điều đồng nghiệp làm được nhiều nhất là san sẻ công việc, linh hoạt giờ giấc trong phạm vi cho phép, và không hỏi dồn về tình trạng người bệnh. Thông báo với đồng nghiệp chỉ nên ở mức người đó đồng ý.
Mình ở xa, không giúp việc trực tiếp được thì sao?
Gọi điện định kỳ chỉ để hỏi chuyện người chăm, không hỏi bệnh. Gửi hoa hoặc chậu cây nhỏ tới nhà riêng của họ. Đặt giúp vài bữa ăn mang tới tận nơi nếu nơi họ ở có dịch vụ ấy. Hỏi xem có giấy tờ, việc online nào mình làm hộ được từ xa.