Hoa tháng sinh (birth flower) là một tập quán của các nước nói tiếng Anh: mỗi tháng trong năm được gán một hoặc hai loài hoa, và người ta tặng loài của tháng sinh trong dịp sinh nhật. Tháng 1 là cẩm chướng, tháng 6 là hoa hồng, tháng 11 là hoa cúc, theo danh sách được dùng rộng rãi nhất. Đây là thói quen văn hoá, giống như thói quen tặng cẩm chướng Ngày của Mẹ, chứ không phải một hệ thống nói về vận mệnh hay tính cách của người sinh tháng đó.
Không có một văn bản gốc nào quy định hoa tháng sinh, nên mỗi nước, mỗi nhà bán hoa, mỗi cuốn sách lại có bản riêng. Bài này đưa ra bảng 12 tháng theo bản phổ biến nhất ở Anh và Mỹ, giải thích vì sao có nhiều phiên bản, và gợi ý cách dùng tập quán này khi tặng hoa ở Việt Nam, nơi nhiều loài trong danh sách vốn là hoa xứ lạnh, rất khó gặp ở chợ hoa.
Hoa tháng sinh là gì, hiểu cho gọn
Hiểu đơn giản, hoa tháng sinh là một danh sách mười hai tháng, mỗi tháng đi kèm một loài hoa chính và thường thêm một loài phụ. Ai sinh tháng nào thì loài của tháng đó được coi là "hoa của mình", và bạn bè, người thân có một gợi ý sẵn khi chọn hoa sinh nhật. Danh sách này phổ biến ở Anh, Mỹ, Canada, Úc và lan sang nhiều nơi khác qua thiệp chúc mừng, sách quà tặng, mạng xã hội.
Điểm cần nói rõ ngay từ đầu: hoa tháng sinh là tập quán, giống như phong tục chọn màu áo cưới hay tặng quà Giáng sinh. Nó không gắn với ngày giờ sinh theo kiểu xem mệnh, không có chuyện loài này hợp người này, kỵ người kia. Ý nghĩa mỗi loài mà bạn đọc được ở đâu đó, như cẩm chướng là yêu thương hay hoa cúc là niềm vui, là cách hiểu mà nhiều người gắn cho loài hoa qua thời gian, phần lớn đến từ "ngôn ngữ hoa" của châu Âu thế kỷ 19.
Vì là tập quán, cách dùng nó cũng linh hoạt. Có người tặng đúng loài, có người chỉ mượn màu hoặc dáng của loài đó, có người chỉ nhắc một câu trên thiệp "tháng của bạn là tháng của hoa cúc". Tất cả đều đúng tinh thần, miễn người nhận thấy được sự để tâm. Với người tặng ở Việt Nam, giá trị lớn nhất của hoa tháng sinh là cho bạn một câu chuyện để kể khi trao, thay vì chỉ một bó hoa đẹp chung chung.
Từ đâu ra: ngôn ngữ hoa thời Victoria và những tấm thiệp
Không ai chỉ ra được người đầu tiên lập danh sách hoa tháng sinh. Cách kể phổ biến nhất là tập quán này định hình dần ở Anh vào thế kỷ 19, thời của trào lưu "ngôn ngữ hoa": người ta in những cuốn sách nhỏ gán cho mỗi loài một ý nghĩa, và việc chọn hoa để gửi gắm điều khó nói thành một thú chơi tao nhã. Khi mỗi loài đã có ý nghĩa, việc gán mỗi tháng một loài hoa là bước tiếp theo khá tự nhiên.
Sang thế kỷ 20, danh sách được củng cố bởi những người làm nghề có lợi khi nó phổ biến: nhà in thiệp, nhà làm lịch, nhà bán hoa, nhà làm đồ trang sức có khắc hình hoa. Mỗi bên chọn loài vừa dễ vẽ, vừa dễ bán, vừa đẹp trên giấy, nên danh sách cứ thế được in đi in lại cho tới khi trở thành "bản chuẩn" trong mắt nhiều người, dù chưa từng có tổ chức nào ban hành.
Hiểu nguồn gốc như vậy giúp bạn dùng hoa tháng sinh nhẹ nhàng hơn. Đây không phải điều phải theo cho đúng, mà là một kho gợi ý có sẵn, đã được nhiều thế hệ thấy là hợp. Khi một loài trong danh sách không có ở nơi bạn sống, đổi sang loài gần tinh thần không làm sai điều gì, vì chính danh sách gốc cũng được chọn theo điều kiện trồng trọt và mùa hoa của nước Anh, chứ không theo một quy luật nào bất biến.
Bảng hoa tháng sinh 12 tháng theo danh sách phổ biến nhất
Bảng dưới theo bản được dùng rộng rãi nhất ở Anh và Mỹ. Cột cuối là nhận xét về độ dễ tìm ở Việt Nam theo kinh nghiệm chung của nghề hoa trong nước; có tháng một số danh sách dùng loài khác, phần sau sẽ nói.
| Tháng | Loài chính | Loài thứ hai | Ở Việt Nam |
|---|---|---|---|
| Tháng 1 | Cẩm chướng (carnation) | Snowdrop, hoa giọt tuyết (có nơi gọi tuyết điểm) | Cẩm chướng rất dễ có; snowdrop gần như không |
| Tháng 2 | Violet, hoa tím | Anh thảo (primrose) | Có păng-xê cùng chi với violet, dạng chậu; anh thảo hiếm |
| Tháng 3 | Thuỷ tiên vàng (daffodil) | Không có loài phụ phổ biến | Hàng nhập theo mùa, không thường xuyên |
| Tháng 4 | Cúc dại, hoa cúc nhỏ (daisy) | Đậu thơm (sweet pea) | Cúc nhỏ cánh trắng dễ có; đậu thơm hiếm |
| Tháng 5 | Linh lan (lily of the valley) | Táo gai (hawthorn) | Cả hai đều rất hiếm |
| Tháng 6 | Hoa hồng | Kim ngân (honeysuckle) | Hồng có quanh năm; kim ngân là cây leo, ít bán cắt cành |
| Tháng 7 | Phi yến (larkspur) | Hoa súng (water lily) | Phi yến có theo mùa ở vùng lạnh; súng dễ gặp |
| Tháng 8 | Lay ơn (gladiolus) | Anh túc (poppy) | Lay ơn rất dễ có; anh túc chỉ dùng như biểu tượng |
| Tháng 9 | Cúc tây (aster) | Bìm bìm (morning glory) | Có các loại cúc nhỏ màu tím gần tinh thần; bìm bìm là dây leo |
| Tháng 10 | Cúc vạn thọ (marigold) | Sao nhái (cosmos) | Cả hai đều quen thuộc |
| Tháng 11 | Hoa cúc (chrysanthemum) | Không có loài phụ phổ biến | Rất dễ có, nhiều dáng nhiều màu |
| Tháng 12 | Thuỷ tiên trắng (narcissus, paperwhite) | Nhựa ruồi (holly) | Thuỷ tiên có dịp Tết; nhựa ruồi thật hiếm |
Đọc bảng, bạn sẽ thấy khoảng một nửa số tháng có ít nhất một loài dễ mua ở Việt Nam. Những tháng còn lại cần một loài thay thế cùng tinh thần, và các bài theo từng cặp tháng trên Hoa Vui đi vào chi tiết từng trường hợp.
Vì sao mỗi nơi một danh sách hoa tháng sinh
Anh và Mỹ lệch nhau vài tháng. Hai bản phổ biến nhất giống nhau ở loài chính của phần lớn các tháng, nhưng khác ở loài phụ. Ví dụ tháng 2, có danh sách ghi violet đi với anh thảo, có danh sách ghi violet đi với diên vĩ (iris). Tháng 6 có nơi ghi hồng đi với kim ngân, có nơi chỉ ghi hồng.
Danh sách bám theo mùa hoa của nước làm ra nó. Snowdrop nở cuối đông, thuỷ tiên vàng báo xuân, táo gai trắng hàng rào tháng 5 ở Anh. Những loài được chọn là loài người Anh thấy nở quanh tháng đó. Ở nước có khí hậu khác, người ta thường tự chỉnh danh sách cho hợp vườn nhà mình.
Người bán có tiếng nói. Nhà làm thiệp, làm lịch, bán hoa từng chọn loài dễ vẽ, dễ có hàng. Vì vậy có tháng tồn tại hai ba phiên bản song song, tuỳ bạn đọc nguồn nào.
Có nơi chia theo từng ngày. Ngoài danh sách theo tháng, có nơi còn có danh sách hoa theo từng ngày trong năm. Bản này dài và mỗi nguồn một khác, nên khi tặng, bạn chỉ nên dùng bản theo tháng cho chắc.
Tên tiếng Việt chưa thống nhất. Daisy có người dịch cúc dại, có người dịch cúc hoạ mi; aster có người gọi cúc tây, có tiệm gọi thạch thảo cho các loại cúc nhỏ màu tím. Khi trao đổi với tiệm hoa, gửi kèm tên tiếng Anh và ảnh sẽ tránh hiểu lầm.
Hoa tháng sinh không nói gì về người nhận
Không nói về vận mệnh. Tháng sinh không quyết định bạn may hay rủi, và loài hoa của tháng cũng không. Nếu một nguồn nào đó viết "người sinh tháng 7 hợp phi yến nên sẽ gặp may", đó là phần thêm thắt của người viết, không thuộc tập quán gốc.
Không nói về tính cách. Nhiều bài viết trên mạng gán cho người sinh mỗi tháng một tính cách đi kèm loài hoa. Hoa Vui không theo cách đó: một người sinh tháng 11 không vì thế mà "điềm đạm như hoa cúc". Khi viết thiệp, đừng mượn những câu kiểu này, người nhận có thể thấy bị đóng khung. Lời chúc hay nhất vẫn là lời nói về chính người nhận như bạn biết họ, không phải về tháng họ sinh ra.
Ý nghĩa là cách hiểu, không phải định nghĩa. Khi nói cẩm chướng là sự ngưỡng mộ hay hoa súng là sự thanh khiết, chính xác hơn là "nhiều người gắn cẩm chướng với sự ngưỡng mộ". Cùng một loài, ở nơi khác lại được hiểu khác, như hoa cúc ở Việt Nam và ở một số nước châu Âu.
Dùng hoa tháng sinh khi tặng ở Việt Nam: bốn bước
Mục tiêu không phải tìm cho bằng được loài trong danh sách, mà là để bó hoa có một lý do riêng. Bốn bước dưới giúp bạn quyết định nhanh.
- Xác định tháng và tra loài chính, loài phụ. Có hai loài thì bạn có hai cơ hội; tháng 1 khó tìm snowdrop nhưng cẩm chướng thì có quanh năm.
- Hỏi tiệm loài đó tuần này có không. Nhiều loài trong danh sách là hàng nhập theo mùa; có tuần có, có tuần không, không nên hứa trước với ai.
- Nếu không có, chọn loài thay thế giữ một trong ba thứ: màu, dáng hoặc mùi. Violet khó tìm thì giữ màu tím; linh lan khó tìm thì giữ hoa trắng nhỏ thơm nhẹ.
- Kể câu chuyện trên thiệp. Một dòng như "Theo tập quán phương Tây, tháng 10 là tháng của sao nhái, nên bó hoa năm nay có sao nhái" đủ biến bó hoa thành món quà có chủ ý.
Nếu bạn muốn ghép loài tháng sinh với tông màu người nhận thích mà chưa biết bắt đầu từ đâu, để lại số ở khung Đặt hoa cuối bài, Hoa Vui gọi lại cùng chọn mẫu theo những loài đang có.
Khi nào không nên bám hoa tháng sinh
Có những lúc tập quán này nên lùi lại phía sau. Trường hợp đầu tiên là khi người nhận không thích loài đó. Một người ghét mùi cúc vạn thọ sẽ không vui hơn chỉ vì biết đó là hoa tháng 10 của mình. Sở thích thật của người nhận luôn đứng trên mọi danh sách.
Trường hợp thứ hai là khi loài đó mang nghĩa khác ở Việt Nam. Hoa cúc trắng, cúc vàng là hoa tháng 11 theo danh sách phương Tây, nhưng ở nhiều gia đình Việt, bó cúc vàng trắng gắn với việc viếng. Người lớn tuổi có thể chạnh lòng. Bạn vẫn dùng được hoa cúc, chỉ cần chọn màu, dáng tươi vui hơn và phối thêm loài khác.
Trường hợp thứ ba là an toàn. Một số loài trong danh sách độc nếu ăn phải, như linh lan, thuỷ tiên, phi yến; nhà có trẻ nhỏ hoặc chó mèo nên đặt xa tầm với, hoặc chọn loài thay thế. Riêng hoa ly, dù không thuộc danh sách tháng sinh, rất độc với mèo, nên nhớ khi phối thêm hoa cho nhà nuôi mèo. Trường hợp cuối là người nhận dị ứng phấn hoa hay mùi hương: lúc đó một chậu cây nhỏ, một cành hoa khô hay một tấm thiệp vẽ loài hoa tháng sinh có khi chu đáo hơn.
Câu hỏi thường gặp
Hoa tháng sinh có phải của Việt Nam không?
Không. Đây là tập quán của các nước nói tiếng Anh, định hình chủ yếu ở Anh và Mỹ, rồi lan rộng qua thiệp chúc mừng và mạng xã hội. Ở Việt Nam, người trẻ biết đến nhiều hơn trong vài năm gần đây, nhưng không có danh sách hoa tháng sinh nào mang tính truyền thống Việt.
Một tháng có hai loài hoa thì nên tặng loài nào?
Loài nào cũng đúng tập quán. Thực tế nên chọn loài dễ có hàng tươi ở nơi bạn mua, rồi nếu muốn, nhắc loài kia trên thiệp. Ví dụ tháng 8, lay ơn rất dễ có ở Việt Nam, còn anh túc chỉ nên nhắc như một biểu tượng.
Hoa tháng sinh và hoa đang vào mùa, chọn bên nào?
Nếu loài tháng sinh có sẵn và tươi, dùng nó làm điểm nhấn rồi phối thêm hoa đang vào mùa trong nước cho bó đầy. Nếu loài tháng sinh không có, hoa đang mùa thường tươi và bền hơn hàng phải chờ nhập, và bạn vẫn giữ được tinh thần tháng sinh qua màu sắc hoặc lời thiệp.
Có nên viết ý nghĩa hoa tháng sinh lên thiệp không?
Có thể, nhưng nên viết theo kiểu "nhiều người gắn loài hoa này với…" thay vì khẳng định như sự thật. Tránh gán tính cách hay dự đoán cho người nhận theo tháng sinh. Một câu ngắn về tập quán kèm lời chúc riêng là đủ và tự nhiên.
Danh sách hoa tháng sinh theo từng ngày có đáng tin không?
Danh sách theo ngày có nhiều phiên bản khác nhau và không có nguồn gốc thống nhất. Nếu người nhận yêu thích và đã tự tìm hiểu một bản cụ thể thì cứ theo bản đó. Còn khi tự chọn, bản theo tháng phổ biến và dễ giải thích hơn nhiều.
Tặng hoa tháng sinh cho người lớn tuổi có hợp không?
Hợp nếu bạn giải thích ngắn gọn đây là một tập quán phương Tây vui, và chọn màu tươi sáng. Với ông bà, bố mẹ, nên tránh để bó hoa trông giống hoa dùng trong dịp viếng, nhất là với tháng 11 khi loài chính là hoa cúc.
